Жуырда Ұлттық статистика бюросы бір қызық деректерді жария етті.

Қазақстандықтардың несиесінің басым бөлігі күнкөріс мақсатында ғана алынғанын бұрын да білетін едік. Кейінгі жылдары жауаптылар қолға алған түрлі шектеу шараларына қарамастан, халықтың банктер алдындағы қарызы азаятын емес, деп хабарлайды inbusiness.kz сайты.

Жуырда Ұлттық статистика бюросы бір қызық деректерді жария етті. 2025 жылдың қорытындысы бойынша, бір отбасының орташа табысы 4,7 млн теңгені құрады. Бұл алдыңғы жылмен салыстырғанда бар болғаны 7,4%-ға артық. Сонда еліміздегі бір отбасының мүшелері айына жабылып жүріп, кірісті 396,5 мың теңгеден асыра алмай отыр.

Бірақ осы тұста халықтың шығына одан да тез өсіп жатыр. Жаңағы бір айда табатын 396,5 мың теңгенің 352,3 мыңы шығындарға жұмсалады. Сонда отбасылар алдағы мақсатына, басқа да армандарына ай сайын 40 мың теңгеден сәл ғана асатын ақшаны жинақтай алады деген сөз.

Отбасы табысының жартысы сол баяғыдай ішіп-жемге жұмсалады. Әсіресе Маңғыстау және Түркістан облысында азық-түлік шығыны көп (жылына 2,6 млн теңге). Одан кейін Ұлытау жайғасқан (2,5 млн теңге). Бір қызығы, астаналықтар азық-түліктен бөлек, өзінің қажетіне алатын заттарынан ақша үнемдей бастаған.

Әр отбасының шығыны екі негізгі мақсаттан тұратынын түсіну қиын емес. Біріншісі, азық-түлік болса, екіншісі, несие төлеу. Осы тұста байқалған қызықты бір деталь: ұлытаулық отбасылар несие төлеуден алдына жан салмай, орта есеппен әр үй жылына 1 млн теңгесін кредитке шығындайды.

Ал астаналық әр отбасы жылына 460,2 мың теңгесін несиеге жұмсап, алматылықтардан (87,4 мың теңге) қарағанда 5 есе көп шығындатыны мәлім болды. Дегенмен бұл сандарды нақты көрсеткіш ретінде қарауға болмайды. Тек картинаның бір бөлігі. Өйткені зерттеуде елдегі 11,7 мың отбасы қамтылған. Аз да емес, картинаны анық көрсететіндей тым көп те емес.

Енді елдегі несие нарығының жалпы жағдайын бір еске салып көрейік. Ұлттық банк дерегінше, биыл сәуірде елдегі жалпы несие көлемі 50,9 трлн теңгеге жетті. Бір жыл бұрынғы көрсеткіштен тағы 19,1 пайызға артқан. Демек, несие алу кей қатаңдатылған ережелерді де пысқырып жатқан жоқ. Жалпы кредиттердің жартысынан көбі, 27 трлн теңгесі қарапайым халықтың мойнында.

Таяу арада бұл көрсеткіш азая қоймайтын іспетті. Себебі осы айда Numbeo сервисі салықтарды төлегеннен кейін қазақстандықтардың орташа айлық табысы 307,7 мың теңгені құрайды. Үнемдеген күннің өзінде оның 1/3 бөлігі азық-түлікке кететінін жария етті. Ал санкция астында отырған ресейліктердің өзі 1/4 бөлігін жұмсайды екен. Беларусьте де осыған шамалас.

Дамыған елдермен салыстырғанда айырмашылық одан да айқын байқалады. Мысалы, Швейцарияда орташа жалақы 3,5 млн теңгеден асады, ал азық-түлікке кететін шығын табыстың небәрі 9,1%-ын құрайды. АҚШ-та тұрғындар салықтан кейін шамамен 2 млн теңге табыс тауып, оның 9,9%-ын азық-түлікке шығындайды.

Жалпы, азаматтардың күнделікті қажеттілігінен бөлек, қызметтердің де бағасы шарықтауда. Мәселен, такси бағасы 1 жылда 16,1 пайызға артты. Сұлулық саласы да қалыспай келеді, кейінгі екі жылдың динамикасында ерлердің шашын қию пайыздық тұрғыдан алғанда әлдеқайда агрессивті өскен. Жалпы республика бойынша алғанда, әйелдердің шаш қиюы бір жылда орташа есеппен 4 216 теңгеден 4 754 теңгеге өссе, ерлердікі 2 744 теңгеден 3 408 теңгеге дейін артқан.

Ұлттық банк те елдің несие алудың аса бәсеңдей қоймайтынын сезді ме, жақында қатаң шектеулерге көшетінін жария етті. Нақтырақ, 2027 жылдан бастап 8 еселік лимит енгізеді. Яғни, көп ұзамай банктер несие берерде жаңа өлшем – кіріске қатысты борыш коэффициентін қатаң тексеретін болады. Азаматтың барлық несиесінің жалпы сомасы оның 1 жылдық табысының 8 есесінен аспауы керек. Бұған бұрын алған несиелер де, енді алғалы тұрған жаңа қарыздар да қоса есептеледі.

Мысалы, бір азамат айына қолына 250 мың теңге жалақы алатын болса, жылдық табысы 3 млн теңге деп қарастырылады. Оның 8 есесі – 24 млн теңге. Яғни, ипотека, автонесие, кредит алатын кезде барлық қарыздың мөлшері осыдан аспау керек. Асып тұрса әрісі бөлеп төлеу де қолжетімісіз болып қалмақ. Қазір халықтың кешіктіріліп, төленбегеніне 3 айдан асқан несиелерінің мөлшері 1,7 трлн теңгеге таяп қалды. Сондықтан бұл қатаң тәсілдің енгізілуі – заңды нәрсе.

Әйтсе де, бұл амалдар халықтың әл-ауқатын көтеруге тікелей әсер етпейтіні тағы анық. Себебі табыстың өсуінен инфляцияның қарқыны озып кетіп отырғаны жасырын емес. Бұған қоса, қымбатшылық қарқыны алдағы уақытта баяулайтынына сарапшылардың көбі сене бермейді. Ал қымбатшылық бар жерде халық несиеге тәуелді бола беретіні рас.

– Елдің экономикасын, жалпы ішкі өнімін халық табысы, әл-ауқатымен байланыспаса, дұрыс емес. Ең алдымен, инфляцияның өсу қарқынын төмендету қажет. Бірақ қосылған құн салығының өсуі мен тарифтердің қымбаттауы сияқты проинфляциялық факторлар болып жатқанын көрдік. Мұның бәрі бір-біріне әсер етеді. Сондықтан алдағы жылдары инфляцияны тежеп, 5 пайыздық межеде ұстап тұру қиын іс, – дейді экономист Асқар Қысықов.

Қорыта айтқанда, кезінде дағдарысқа шақ қалып, мемлекеттен көмек алды делінген банктердің қазір табысы артты. Оның артуына кредиттердің әсері болғаны жасырын емес. Ал алдағы уақытта "банктер мен елдің арасын алшақтату" қолдан келе ме, белгісіз.