Қазақстанның депозиттерге кепілдік беру қоры (ҚДКҚ) мазасыз мәлімдеме жасады.

Биыл халық пен банк арасындағы "сүйіспеншілік" суып бара жатқандай. Банк секторындағы ахуал паш еткендей, жұрттың депозит ашуға деген ынта-ықыласы қатты құлдырап барады, деп жазды inbusiness.kz.

Сенім мен сейфтің арасы: ел неге банкке баспайтын болды?

Ұлттық банктің статистикасы көңіл көншітпейді: 2026 жылдың 1 наурызында банктердегі жеке тұлғалар салымдарының көлемі небәрі 28 трлн 58,2 млрд теңгені құраған. Әрине, бір қарағанда, бұл астатөк ақша, тіпті қарапайым пенденің қиялын тербер асқан байлық болып көрінуі мүмкін. Алайда мәселе сол байлықтың абсолюттік шамасында емес, оның қай бағытқа қарай "сырғып" бара жатқанында.

Бұл көш бұрынғыдай оптимизммен қол бұлғамайды. Бір айдың ішінде жеке тұлғалардың депозиттерінің көлемі 40 млрд теңгеге жуық күрт құлдырады: биылғы ақпанда көрсеткіш 28 трлн 98 млрд болған еді. Ал, өткен жылдың желтоқсанында халықтың депозиттері 28 трлн 128,5 млрд теңгеге жеткен болатын. Осылайша, соңғы онжылдықта алғаш рет жеке тұлғалардың депозиттері өсуін доғарып қана қоймай, күрт кеми бастады.

Бір ғажабы, сонымен қатар, ҚР Ұлттық банкінің өзі "Банктердегі салымдардың өңірлік бөлінісі" атты есебін де жариялады. Оны парақтағанда, көрініс бұдан да қызықты, тіпті құпияға толы бола түседі. Құжатқа сәйкес, жеке тұлғалардың депозиттерінің жалпы көлемі 28 трлн емес, небары 23 трлн 512,7 млрд теңгені құраған. Сонда қалған триллиондар қайда кетті? Бұл – шенеуніктердің көркем есеп берудегі асыра сілтеу "шеберлігі" ме, әлде суасты иірімдеріндей елеусіз жүріп жатқан, біз білмейтін тылсым құбылыс па, жұмбақ күйінде қалды.

Ұзақ махаббат орнына – банктермен қысқа қарым-қатынас

Ұлттық банктің сарапшылары есепте келтірген осы соманы жіліктесек, астарында тұнып жатқан тағы бір драманы байқаймыз. "Талап етілгенге дейінгі салымдарға" (яғни, әдетте қариялардың "қиын күнге" деп тығып қоятын, бірақ банктен кез келген сәтте суырып алуға болатын жинақтарына) ұлттық валютада – 5 млрд 616 млн теңге және шетел валютасында – 3,3 млрд теңге тиесілі.

Нағыз "алтын таулар" ұзақтығы 3, 6 айдан немесе бір жылдан аспайтын "мерзімді депозиттердің" еншісінде екен: ұлттық валютада 16 трлн 918 млрд 557 млн теңге және шетел валютасында 3 трлн 976 млрд 794 млн теңге салынған.

Ал, клиенттің қандай да бір банкке ұзақ мерзімді адалдығын білдіретін "жинақ салымдары" (сберегательный) тым жұпыны көрінеді: теңгемен салынғаны – небәрі 2 трлн 586 млрд 868 млн теңге және доллар баламасындағысы – бар болғаны 21 млрд 527 млн теңге.

Бұл өз жинақтарын енді ұзақ жылдарға "қатырып" қоюға дайын қазақстандықтардың сиреп қалғанын білдіреді. Мұндай сақтық бір жағынан, азаматтардың қазіргі аумалы-төкпелі заманда жинақ ақшаны кез келген сәтте шешіп алатындай, барынша қолжетімді қалыпта ұстауға тырысатынын көрсетеді: егер жинақ салымдардағы ақшаны күнібұрын алуға тура келсе, барлық пайыздық сыйақыдан қағылады. Сыйақыдан қағылса да, қимыл еркіндігінен айырылғысы келмейді.

Екінші жағынан, сарапшылардың байламынша, жұртшылық теңгенің ұзақ мерзімді тұрақтылығына емес, девальвацияның "кезекті соққысына" көбірек дайындалып жүрген сияқты. Оның үстіне, тұрмысы төмендеген бұқараның бір бөлігі амалсыз, жинағын шешіп алып, оны ағымдағы шығынына жұмсап жатыр.

Ел бойынша салымдардың өңірлік бөлінісі де елең еткізерлік. Банктік жинақтарының көлемі бойынша Алматы тұрғындары ең ауқатты болып қалуда: олардың қоржыны мен қалтафонында 9 трлн 567,2 млрд теңге депозиті бар. Одан кейін 3 трлн 25,4 млрд теңгемен астаналықтар, 1 трлн 363,9 млрд теңгемен Қарағанды облысының жұртшылығы және 1 трлн 2,9 млрд теңгемен шымқалалықтар келеді. Бұл топқа 970,8 млрд теңгемен Қостанай облысының және 814,3 млрд теңгемен Шығыс Қазақстан облысының жұрты таяп тұр.

Ал, көш соңында мүлдем басқа "экономикалық әлем" орнаған. Ұлытау облысының тұрғындарында небәрі 162,2 млрд теңге, Алматы облысында – 221,5 млрд, Жетісу облысында – 284,7 млрд, Түркістан облысы тұрғындарында – 304,5 млрд теңге ғана салым бар. Соңғы екеуі – Қазақстандағы халқы ең көп аймақтар бола тұра, жинағы ең аз өңірлердің қатарында.

Осы жерде көркем есеппен көпшіліктің көңілін аулайтын шенеуніктер үшін өте жайсыз сұрақ туындайды: егер ең ірі жалғыз мегаполис барлық депозиттердің үштен біріне жуығын уысына шоғырландырып отырса, өзге халықтың қаржылық тұрақтылығы мен әл-ауқаты туралы қалай ұялмай асқақ әңгіме айтуға болады?

Жинақты банкрот батпағынан қалай суырып алуға болады?

Ақшасын "банкроттар батпағына" батырып алғандар үшін Қазақстанның депозиттерге кепілдік беру қорының (ҚДКҚ) айтар жаңалығы бар. Қор әлі күнге "таратылып жатқан" банктерден кепілдік берілген өтемақыны уақытылы алып үлгермеген азаматтарға қайтадан үндеу тастады.

Қазақстанда таратылу процесіндегі 9 банктің салымшыларына кепілдік берілген өтемақыны төлеу мерзімі сонау ызғарлы 2022 жылы ресми түрде аяқталған болатын.

Сөз келесі банктер туралы:

• Валют-Транзит Банк,
• Қазинвестбанк,
• Эксимбанк Қазақстан,
• Qazaq Banki,
• Delta Bank,
• Астана банкі,
• Tengri Bank,
• AsiaCredit Bank,
• Capital Bank Kazakhstan.

ҚДКҚ қазіргі кезде де бұл банктердің салымшыларына төлем төлеуді жалғастыруда. Бірақ енді ол "белгіленген төлем кезеңінде өтініш беруге кедергі болған жағдайлар болса" ғана жүзеге асырылады. Қор "құрметтеуге тұрарлық дәлелді себептермен" өтемақы алуға уақытылы жүгіне алмаған азаматтардың өз ақшаларын ала алатынын еске салды.

Заңнамаға сәйкес, лицензиясынан айырылған банктің салымшылары кепілдік берілген өтемақыны алу үшін небәрі 1 жыл ішінде жүгініп үлгеруге тиіс. Өйткені мемлекет аталған қордың міндеттемелерін ұзаққа созып жібермеуге және банкті тарату процедураларын барынша тезірек жабуға ниетті.

Осы мерзімнен кейін салымшы тарапынан талап етілмеген сомалар оның атынан автоматты түрде Бірыңғай жинақтаушы зейнетақы қорына (БЖЗҚ) ерікті зейнетақы жарналары ретінде аударылады. Ал, бұл қордан жинағыңызды оңайлықпен алып кете алмайсыз. БЖЗҚ-ға аудару үшін жеке өтініш жазу талап етілмейді. Сондай-ақ аудару дәлелді себептер болған жағдайда, депозиторды тікелей ҚДКҚ-ға жүгіну құқығынан айырмайды.

Ұмытшаққа құлаққағыс: құрметтеуге тұрарлық себептер қандай?

Жүйе сізді ҚДКҚ бөлімшесіне баруға ерінген немесе оған мән бермеген еріншек-салақ адам емес, шынымен де өте маңызды себеппен оған мойын бұра алмаған салмақты адам ретінде тануы үшін заң қатаң сценарийлер тізімін белгілеп қойды. Егер 2022 жылдан бергі өміріңіз шытырман драмаға ұқсаған болса, жинағыңызды алып кетуге әлі мүмкіндігіңіз бар.

Заң бойынша егер депозитор құрметтеуге тұрарлық дәлелді себеппен өтінішті уақытылы бере алмаса, онда төлем мерзімі аяқталған соң да кепілдік берілген өтемді төлеу мүмкіндігін қарастырады, деп хабарлады ҚДКҚ. Мұндай дәлелді себептерге мыналар жатады:

• Отан алдындағы әскери борышын өту;
• Қазақстаннан тыс жерде болу, өмір сүру, емделу;
• мұраны қабылдау немесе ресімдеу ісінің аяқталмауы;
• бас бостандығынан айыру орындарында болу;
• сотпен анықталған өзге де жағдайлар.

Бұл себептердің әрқайсысы құжатпен расталуға тиіс. Депозитор немесе оның атынан өтініш беруші төлем жасау туралы өтініштен (үлгісін kdif.kz сайтынан жүктеп алуға немесе қордың кеңсесінен алуға болады) бөлек, мынадай құжаттарды қоса ұсынуы қажет:

• әскери қызметтен өту кезінде – әскери есеп құжаттары немесе Қорғаныс министрлігінің әскери басқару органдары ұсынған әскери қызметтен өткенін растайтын мәліметтер;
• шетелде болған кезде – шекарадан өткені туралы белгілері бар паспорт және (немесе) төлем жасау кезеңінде Қазақстаннан тыс жерде болғанын растайтын өзге де құжаттар;
• мұрагердің мұраны қабылдауы кезінде – депозитордың қайтыс болуы туралы куәлік, заң бойынша немесе өсиет бойынша мұраға құқық туралы куәлік, мұраны алуды немесе оның ашылуын растайтын өзге де құжаттар, соның ішінде сот актілері;
• бас бостандығынан айыру орындарында болған кезде – сот үкімі және жазасын өтегені немесе жазадан босатылғаны туралы құжат;

Бұл тізімге ілікпегендерге сот табалдырығын тоздыруға тура келеді. Өйткені "өзге жағдайлар" деген соңғы графаға жататын салымшыларға алдымен төлем төлеу мерзімі ішінде, 2022 жылдан бері өтініш беруге кедергі болған нақты мән-жайлардың бар екенін растайтын, заңды күшіне енген сот шешіміне қол жеткізуі қажет.

Тек осыдан кейін ғана өз қаражатын алу үшін ҚДКҚ-ға жүгінуге болады. Осылайша, мемлекеттік жүйе адамды банкрот болған банктен өз ақшасын алу үшін бірнеше кезеңнен тұратын ресми рәсімдерден – "әкімшілік квесттен" өтуге мәжбүр етеді. Бұл – сақтықтың белгісі ме, әлде бюрократияның шыңы ма, оны әркім өзінше пайымдар.

Құжаттарды пошта арқылы да жіберуге болады. Бұл жағдайда жеке куәліктің көшірмелері, растаушы құжаттар және өтініштегі қол да нотариалды куәландырылуға тиіс. ҚДКҚ өтінішті 5 жұмыс күні ішінде қарастырады. Оң шешім шығарылған жағдайда, сома өтініш берушінің банктік шотына аударылады. Бас тартылған жағдайда, себептері мен оларды жою бойынша ұсыныстар жазылған түсініктеме жіберіледі.

Растаушы құжаттармен бірге өтінішті қордың мына мекенжайларының біріне жеке апарып тапсыруға болады:

• Алматы қаласы, A05B0Y8, Әйтеке би көшесі, 67;
• Астана қаласы, Z01А5F2, М.Ғабдуллин көшесі, 18.

Қалай болғанда да, банк секторындағы бұл "мазасыз көктем" салымшыларды барынша сергек әрі әбжіл болуға шақырып тұрғандай.