1 қыркүйекте РФ-та "90-шы жылдардан бері болмаған ауқымды" ақша реформасы басталады.

Банки.ру хабарлағандай, ресейліктердің басым көпшілігі жинағын банк депозиттеріне салудан жаппай бас тартып жатыр, деп жазады inbusiness.kz сайты.

"Ресейліктердің енді жартысынан азы ғана жинақтарын банкте сақтайды. Мемлекет салымдарымды бұғаттап тастайды немесе мүлдем тәркілейді деп қорыққан халық өз қаражатын қаржы институттарына сеніп тапсырудан аяқ тартып отыр. Бұл туралы Freedom Finance Global сарапшысы Наталья Мильчакова мәлімдеді. Бұған дейін РФ Қаржы министрі Антон Силуанов банкте жинағы бар азаматтардың үлесі ел халқының небәрі 48%-ын құрайтынын жариялады. Ресей Орталық банкінің (РОБ) төрайымы Элвира Набиуллина халықтың жинақтары енді ресейлік экономиканы қаржыландырудың жалғыз көзіне айналғанын мәлімдеді: банктер инвестицияға қажетті кредиттерді дәл осы қаражат есебінен береді", – деп жазды басылым.

Көршіде қалыптасқан парадокс қайран қалдырады. 2025 жыл ғаламат рекордтық көрсеткішпен қорытындыланғандай көрінген: депозиттер көлемі 15%-ға өсіп, астрономиялық 67 триллион рубльге жетті. Алайда, бұл жарқын сандардың артында ащы шындық жатыр: былтыр бұқара мен бизнес қолма-қол ақшаға жаппай көшуді бастады.

Нәтижесінде, 2026 жылдың сәуіріне қарай халықтың "матрас астында" сақтаған ақшасы 20,5 триллион рубльден асты: бұл барлық депозиттер көлемінің үштен бірінен көп! Бұл жай ғана статистика емес, елдің мінез-құлқы өзгергенінің нышаны. Банк секторының қызметі сенімге құрылған. Ол енді сол сенімнен де, тиісінше, салымнан да айырылуда.

"Ресей тұрғындарының жартысынан азында ғана банк салымдары бар, өйткені көпшілігі қаражатын қолма-қол ақша түрінде сақтағанды жөн көреді. Бұған депозиттер бойынша пайыздық ставкалардың төмендеуі, алаяқтарға қатысты қауіптер және банк секторына деген жалпы сенімсіздік ықпал етті. Сонымен қатар, депозит бойынша пайыздардан жыл сайын 13% мөлшерінде салық (НФДЛ) төлеу қажеттілігі де кері әсер етуде", – деп түсіндірді Наталья Мильчакова.

Сыйға сый, салымға бұғат?

"Ақпараттық дауылдар" да отқа май құя түсуде. Мессенджерлер мен рунетте Орталық банк басшысы Набиуллинаның қолы қойылған деген "қызметтік құжаттың" скриншоттары орман өртіне ұқсас жылдамдықпен тарап кетті. Онда халықтың өз ақшасын пайдалануына шектеу қоюдың жоспарланып отырғаны, соның ішінде салымдарды белгілі бір мерзімге бұғаттау туралы сөз болады, деп назар аудартты Ura.ru.

"Құжатсымақ" "Ерекше кезең жағдайында банк жүйесінің жұмыс істеу сенімділігі мен тұрақтылығын қамтамасыз ету шаралары туралы" деп аталыпты. Әрі қарай – "экономиканы құтқаруға" бағытталған 10 тармақ тізбеленген.

Көршінің жұртшылығына жаға ұстатқан ең басты тармақ – банктерді өз клиенттерінің 2,8 миллион рублден асатын барлық жинақтарын кемінде 3 жылға "қайтарымсыз жинақ сертификаттарына" қайта ресімдеуге міндеттеу болды. Яғни, ақша құжат жүзінде сізге тиесілі, бірақ оны алдағы үш жыл алуыңызға тыйым салынады деген сөз.

"Комсомольская правда" құжаттың жалған екенін көрсететін белгілер көп екенін қаперге салды: емле қателері өріп жүр, базалық деректеме-реквизиттер жоқ. Көптеген ақпарат құралы бұл "құжатты" тез арада "фейк" деп жариялауға асықты.

Бір ғажабы, РФ Орталық банкі түсініктеме беруден бас тартты, тіпті адамдарды тыныштандыруға да тырыспады. Салдарынан, құжатсымақты қасақана таратушылар көзделген әсеріне қол жеткізілді, елді дүрліктірді. Баспасөз да осы олқылыққа нұсқады: мұндай жағдайда үнсіз қалу кез келген қауесеттен бетер жұмыс істеп, ел үрейін ұшырады. Бұл ретте Ura.ru мәселенің тереңде жатқанын ескертті: көптеген ресейлік еш "құжатсыз-ақ" ақшасын банктерге сеніп тапсыруға асығар емес: жинақтары бұғатталады немесе тәркіленеді деп қауіп қылады.

Реформа көлеңкесіндегі деноминация ызғары

Ресей Орталық банкі әр жұма сайын елдегі ақша базасы бойынша егжей-тегжейлі деректерді жариялап тұрады. Әдетте бұл тек кәсіби мамандарға ғана қызық. Алайда бұл жолы цифрлар кез келген ресми түсініктемеден қаттырақ "сөйлей" бастады. Ресейлік экономикалық шолушы Олег Дубинский мынадай байламға келді: қолма-қол ақша көбейіп келеді, өсімі – апта сайын 1%!

Нақтылағанда, халық пен кәсіпкерлер сейфінде жатқан қолма-қол ақша базасы биылғы 30 қаңтардағы 19 трлн 401 млрд рубльден 14 сәуірде 20 трлн 517,70 млрд рубльге дейін күрт ұлғайды. Қолма-қол ақшаның жылдық өсімі 14,37%-ды құрады. Салыстырғанда, 2025 жылдың желтоқсан айының соңында бұл көрсеткіш небәрі 3,66% еді.

"Қолма-қол ақша аптасына шамамен 1%-ға артып отыр. Әрине, мұндай сұраныс шалқыған ауқатты өмірден емес, қорқыныштан туындайды. Себептері белгілі: салымдар ставкасы төмендеп, тартымдылығын жоғалтуда. Билік интернетті бұғаттап әуре: картамен төлей алмайтын жерде тек қолма-қол ақша ғана құтқарады. Сондай-ақ отбасылық бюджет тапшылығы да өз рөлін ойнауда: тұрғындар коммуналдық төлемді, салықтарды төлеу үшін жинақтарын шешіп алуға мәжбүр", – деді сарапшы.

Белгілі ресейлік экономист, Экономика жоғары мектебінің негізін қалаушылардың бірі, э.ғ.д. Игорь Липсиц Ресей рублден – кем дегенде оның қазіргі нұсқасынан бас тартуы мүмкін деп болжайды.

"Ресейліктер банктерге қарай тұра жүгірді, бәрі қолма-қол ақшаны шешіп алып жатыр. 2025 жылы бір триллион рублден астам қаражат алынған. Бұл – банктердің алаяқтықпен күрес дегенді сылтауымен процесті барынша қиындатып, түрлі кедергі жасап жатқанына қарамастан орын алып отырған жағдай! Сондай-ақ, халық қолындағы ақша массасының күрт артуына Үкімет пен жергілікті биліктің соғысқа қатысушыларға, жараланғандарға және қаза тапқандар отбасыларына қомақты төлемдер төлеуі де ықпал етті. Тарих көрсеткендей, мұның соңы сирек жағдайда ғана "жұмсақ" аяқталады: соғыстан кейін көбіне, мемлекет ақша реформасын жүргізуге мәжбүр болады", – деп есептейді профессор.

Ол ХХ ғасырдағы Екінші Дүниежүзілік соғыстан кейінгі тәжірибеге иек артты. Липсицтің байламынша, бұл жерде әңгіме деноминация туралы емес, конфискациялық сипаттағы ақша алмастыру жайында болып отыр. Мұндай жағдай 1947 жылы Кеңес одағында және соғыстан кейінгі жылдары бірқатар Батыс Еуропа елдерінде орын алған.

"Дағдарыстарда, соғыстан кейін мемлекет әдетте ұқсас шешімдер жиынтығына сүйенеді: экономиканы тұрақтандыру, инфляцияны тежеу, кейде қаржы жүйесінің өзін қайта құру, мысалы, басқа моделге көшу қажет болады. Дәл осындайда қатаң ақша реформасы "көмекке" келеді. Кейде бұл реформаның себебі қарапайым болуы да мүмкін: экономикада тым көп қолма-қол ақша жиналып қалады. Сұранысты тез арада суытып, бағаға түсетін инфляциялық қысымды жою, соның ішінде "көлеңкелі" жинақтарды қысқарту мәселелерін шешу де ақша реформасы арқылы жүзеге асырылуы мүмкін", – деді экономист.

Бұған арналған құралдар бұрыннан белгілі және ондаған жылдар бойы өзгерген емес. Бұл – ескі ақшаны жаңасына шектеулермен алмастыру: онда тиімсіз курс қолданылуы, тіпті "нөлдерді кесіп тастауға" дейін баруы мүмкін. Мысалы, 1 000 рубль орнынан 1 жаңа рубль беріледі.

Кейде қатаң лимиттер енгізіледі: тек белгілі бір соманы ғана жаңа ақшаға алмастыруға болады. Қалғанын ел амалсыз, қоқысқа тастайды. Ресейде 90-шы жылдары солай болған.

Неғұрлым қатаң реформа нұсқаларында Үкімет салымдарды бұғаттауға дейін барады. Нәтижесінде, нарыққа қысым көрсеткен артық ақша массасы шынымен де "жанып" кетеді.

Дегенмен, түпкілікті шешім саяси орталықтың еншісінде: жан-жақты ақша реформасын жүргізу, деноминациямен шектелу немесе жүйеге мүлдем тиіспеу – мұның бәрі Кремлдің тар шеңберінде шешіледі, ал, қоғам жаңа реформа, соның ішінде деноминация туралы тек ол жарияланғанда ғана біле алады.

Кремлге "үшінші рубль" не үшін керек?

Осы ауанда байбаламшыл емес, технологиялық сипаттағы басқа бір реформа қызығушылық тудырады. "Наша газета" басылымы "1 қыркүйектен бастап Ресейде 90-шы жылдардан бері болмаған ақша реформасы басталатынын" хабарлады.

"2026 жылдың күзінде Ресейде сарапшылар тоқсаныншы жылдардан бергі ең ірі ақша реформасы деп атап жүрген оқиға орын алады. Жоқ, бұл әзірге деноминация немесе ақшаны ауыстыру емес. Айналымға рублдің жаңа, үшінші түрі – цифрлық рубль ресми түрде енеді. Бұл криптовалюта емес, банктің кезекті қосымшасы да емес. Мүлдем басқа механизм, ол 1 қыркүйектен бастап бизнестің бір бөлігі үшін міндетті, азаматтар үшін ерікті болады", – деп мәлім етті газет.

Цифрлік рублде депозит деген мүлдем болмайды: яғни, бұл банктік өнім жойылады, қаржы қалдығына пайыздық сыйақы есептелмейді. Цифрлық валюта салым ретінде қосымша табыс әкелмейді.

Есесіне, онымен тіпті интернет пен ұялы байланыс жоқ жерде де төлем жасауға болады, бұл ресейлік жағдайда үлкен артықшылық! Технологиясы Bluetooth немесе NFC арқылы офлайн режимінде есепайырысуға мүмкіндік береді. Бұл жүйеде банктер тек техникалық делдал болып қалады: олар клиенттерді өзара қосады, бірақ цифрлық рублді үйреншікті кредит беруге пайдалана алмайды.

"Адамдар неден қорқады? Басты қорқыныш – ашықтық. Орталық банк цифрлық рублмен жасалған барлық операцияларды көріп отырады. Конверттегі қолма-қол ақша сияқты анонимділік мұнда жоқ. Кез келген транзакцияны, төлемдер тізбегін қадағалау билікке оңайырақ болады. Қажет болған жағдайда құзырлы органдар кез келген шотты жылдам бұғаттап тастай алады", – деп түсіндірді шолушы Наталья Шрамкова.

Ол тағы бір қауіптің барын ескертті: егер ақша жаппай цифрлық рублге ауыстырылса, банктер, микроқаржы және басқа кредиттік ұйымдардың ресурстық базасы күрт қысқарады. Олар тек ескі рублге тәуелді.

Жаңа рубль олардың кредит беру қабілетіне тікелей соққы болып тиеді. Мұндай сценарийде банктердің бір бөлігі өзгерістер ауыртпалығын көтере алмай, жабылып қалуы мүмкін.

Солтүстік көршіде бүгінде қаржылық ұйымдар онсыз да есігіне жаппай қара құлып іліп жатыр. Ресейдегі банктер саны биыл алғаш рет 300-ден төмен түсуі мүмкін деп болжайды "Эксперт РА". 2026 жылдың 1 қаңтарында небәрі 306 жұмыс істеп тұрған банк қалды. Салыстыру үшін: 2025 жылдың басында олардың саны 352 болған еді. Өткен жылы банк кеңселерінің жалпы саны 1254 бірлікке азайды.