Бұрын-соңды болмаған жаңа салық енгізілуі мүмкін: көлік иелеріне хабарламалар қазірдің өзінде жіберіліп жатыр.
Қазақстанда жаңа салық түрі "пісіп-жетілген" сияқты. Оның үстіне оқиға классикалық схема бойынша өрбуде: алдымен мемлекеттік деректер базасында техникалық сәйкессіздіктер туындады, содан соң салықшылар осы себепті алға тартып, бұқара мен бизнеске салық берешегінің бары туралы жаппай хабарламалар тарата бастады.
Ал, ең соңында шенеуніктер осының бәрін Парламент арқылы заңдастырып алудың жолын қарастыруда. Алайда мұны жылдам жасап үлгермейтін сыңайлы: өкілеттігі аяқталып қалған ескі Парламенттің белсенді іс-қимылын доғарғаны байқалады.
Салық жоқ, бірақ төлейсіз: фискалдық ЖИ Парламенттен жүйрік болып шықты
Биыл қарапайым мопедтердің кейбір иелері өздерінің жеке кабинеттерінен бюджетке көлік салығын төлеуді талап еткен хабарламаны таба бастады. Сөз жаңа Салық кодексінде де мүлдем салық салынбайтын көлік түрі туралы болып отыр. Қарапайым тілмен айтқанда, қазір скутер мен мопед иелері мемлекетке ешқандай алым-салық төлеуге міндетті емес.
Алайда, осы жылдың сәуір айында кейбір мопед иелеріне көлік салығы бәрібір есептелген. Өткен 2025 жыл үшін талап етілетін салық сомасы әзірге символикалық – 1 АЕК-ті немесе 3 932 теңгені құрайды. Шенеуніктердің алым жинау ісін осылай абайлап бастайтын "шеберлігі" бар: кез келген жаңа міндетті төлем алғашында зиянсыз болып көрінеді, яғни, мысқалдап кіріп, батпандап өседі.
Бірақ бұл жердегі мәселе соманың көлемінде емес, принципте болып отыр. Сондықтан азаматтарда "заңда жоқ салықты мопед мінушілерге неге мәжбүрлеп төлеткізеді?" деген заңды сұрақ туындады.
Алматы қаласы бойынша мемлекеттік кірістер департаменті Kolesa.kz порталына түсініктемесінде хабарламаларды техпаспортында – көлік құралын тіркеу туралы куәлігінде "мопед" деген белгісі жоқ қосдөңгелекті техника иелері алғанын мәлімдеді.
Олардың құжаттарда тек көліктің санаты ғана – "А1" деп көрсетілген көрінеді. Бұл ретте кейбір модельдердің қозғалтқышының қуаттылығы 45 кВт-қа дейін жеткен. Сондықтан жүйе оны мопед деп танымай, автоматты түрде салық салынатын санатқа жатқыза салыпты.
Жасанды интеллектке (ЖИ) негізделген салық жүйесі бүгінде осылай жұмыс істейді: егер нысанды ресми түрде салық салынатын объект ретінде түсіндіруге мүмкіндік болса, ол оны дәл солай белгілейді. Бұл ретте көлік құралдарының есебін ІІМ жүргізеді, көлік салығын МКК есептейді, ал, олқылықтардың салдарымен арпалысу азаматтардың еншісіне түседі.
Қате салық есептеулердің күшін жою алгоритмі
Департамент қызметкерлерінің түсіндіруінше, салықтың немесе берешектің есептелуіне қарсы шағымды құжаттарында ресми түрде "мопед" деп көрсетілген көлік иелері түсіре алады. Себебі, әзірше тек осы көлік түрі ғана мұндай төлемдерден босатылған.
Есептелген соманың күшін жою үшін азамат тұрғылықты жері бойынша аудандық мемлекеттік кірістер басқармасына жүгініп, көлік құралын тіркеу туралы куәліктің түпнұсқасын көрсету қажет. Егер техпаспортты мемлекеттік базамен салыстыру кезінде деректері сәйкес келсе, яғни, шын мәнінде мопедке салық есептелгені расталса, МКК өзінің салық базасындағы ақпаратты жедел түрде түзетуге уәде етеді.
Қалған барлық жағдайларда бұл көліктің иелеріне не Ішкі істер министрлігі арқылы мәселені шешуге, немесе соттан әділдік іздеуге тура келеді. Сонымен қатар, көлік салығы немесе оның қарызы туралы әлі хабарлама алмағандар адамдарға да кеңес берілді: кейіннен осындай проблемаларға тап болмас үшін алдын ала ІІМ-ге жүгініп, немесе eGov порталы арқылы базада көлігіңіздің қандай санаты көрсетілгенін тексеріп қойыңыз. Егер қажет болса, яғни, мопедіңіз "мопед" ретінде тіркелмесе, ақпараттық жүйеге түзетулер енгізуге күш салыңыз.
Мопед иелері есептеліп қойған салықтың күшін жоюға тырысып жатқанда, оқиғаның даму барысы басқаша сипат алуда. Мемлекеттік органдар мопедтерге салынатын салықты ресми түрде "заңдастыру" идеясын талқылай бастады.
Қазіргі кезде заң бойынша тек сағатына 80 шақырымнан жоғары жылдамдықты өрістете алатын көлік құралдарына ғана салық салынады. Қозғалтқышының көлемі 50 текше сантиметрге дейінгі классикалық мопедтердің көпшілігінің қарқыны сағатына 50–60 км шегінен аспайды. Алайда кейбір екі дөңгелекті техника бұл нормативтік түсініктерінен әлдеқайда алға озып кетті.
"Зауыттан шыққанда қозғалтқышының көлемі 50 текшеге дейінгіні құрайтын қарапайым классикалық мопедтердің жылдамдығы әрі кеткенде сағатына 50–60 шақырым ғана болады. Бірақ егер қозғалтқышы модификацияланса немесе әу бастан 110–150 "текшелік" болса, мұндай мопедтермен сағатына 80–100 шақырымға дейін оңай айдай аласыз. Мысалы, Alpha RIVA II RX мопедінде зауытта-ақ төрт тактілі мотор орнатылады: ол сағатына 100 шақырым жылдамдықты емін-еркін береді. Негізінде, мұндай аппараттарға толыққанды көлік ретінде қарап, көлік салығы салынуы керек. Бірақ Салық кодексі бойынша әзірге кез келген мопед одан босатылған", – деп түсіндірді ТҚО (СТО) автомеханигі Нұрлан Уланов.
Сондықтан мемлекеттік кірістер органдары тарапынан Салық кодексін қайта қарау және мопедтер үшін бөлек ставкалар енгізу қажеттілігі туралы көбірек айтыла бастады. Уәж мынадай: мопедтер өзге көліктер сияқты жолдарды бірдей пайдаланады, автомобилдермен тең дәрежеде қалалық инфрақұрылымға жүктеме түсіреді, бірақ салық төлемейді. Демек, олар да бюджет жүйесін қаржыландыруға қатысуға тиіс.
Әлеужелі реакциясы: енді жаяу жүргіншілерге де салық салмас па?
Мемлекеттік кірістер комитетінде қосдөңгелекті көліктерге арналған қолданыстағы салықтық жеңілдіктерді қайта қарау мәселесі және мопедтерге салық енгізу мүмкіндігі қазірдің өзінде қызу пысықталып жатыр. Шенеуніктер қолданыстағы ережелерді өзгертуді және екі дөңгелекті көліктерді тіркеу кезінде туындайтын "құқықтық олқылықтарды" жоюды талқылауда екен.
Алматы қаласы бойынша мемлекеттік кірістер департаментінің жеке тұлғаларды әкімшілендіру бөлімінің басшысы Әсет Есенжігітов мопедтерге арналған қазіргі жеңілдіктерді қайта қарау керек екенін мәлімдеді.
Ведомство сондай-ақ мына жайтқа назар аудартты: кейбір көлік құралдарының құжаттарында А1 санаты көрсетілген, тіпті "мопед" деген белгі де бар. Бірақ техникалық параметрлері сағатына 80 шақырым және одан да жоғары жылдамдықты өрістетуге мүмкіндік беретін көптеген жағдай тіркелуде екен. Комитет мұндай қуатты көліктерде іс жүзінде салық салынатын нысан белгілері барына сенімді.
"Біз Салық кодексін қайта қарап, мопедтер үшін де салық салудың бөлек ставкаларын белгілеу қажет деп санаймыз. Осылай салық енгізу әділдік болар еді, өйткені мопедтер де жол қозғалысының толыққанды қатысушысы болып табылады. Бүгінде бұл мәселе Мемлекеттік кірістер комитетінде пысықталып жатыр", – деп түсіндірді ол.
Алайда мұндай фискалдық бастама қоғамда бірден наразылық тудырды. Әлеуметтік желілерде шенеуніктердің салықтық құлшынысын ел келемеждеп жатыр: азаматтар "мемлекеттің енді жаяу жүргіншілер мен велосипедтерге де салық енгізетін уақыты келгенін", себебі, олар да жол инфрақұрылымын белсенді пайдаланатынын нұсқап, әзілдеді.
Жалпы алғанда, мопедтерге салық енгізу бастамасы заңнаманы нақтылау және әртүрлі көлік түрлері арасындағы салық жүктемесін теңестіру ретінде ұсынылып отыр. Қазіргі уақытта мәселе талқылау сатысында тұр. Үкімет Салық кодексіне түзетулер топтамасын дайындап жатыр. Ал, оларды жаңа парламент – Құрылтай қарайтын болады деп күтілуде.
