Ресейдің ғарыш саласындағы шетелдік жобасының жарға жығылуы Қазақстанға тарихи мүмкіндік бергелі тұр.

2026 жылы "Союз-СТ" зымыран тасығышының Гвиана ғарыш орталығынан алғаш рет ғарышқа аттанғанына 15 жыл толады. Тарихи ұшырылым 2011 жылдың 21 қазанында жергілікті уақыт бойынша сағат 08:30-да өтті, деп жазды inbusiness.kz.

"Гвиана ғарыш орталығындағы Союз" деген асқақ атау алған ресей-француз жобасы өз тұсында өршілдігімен талайды тамсантып еді. Оңтүстік Американың джунглилерінде жай ғана ұшыру алаңы емес, "Роскосмос" құрылымындағы "Прогресс" зымыран-ғарыш орталығы жасап шыққан заманауи "Союз-СТ" зымыран тасығышына тірек болған, жоғары технологиялық толыққанды экожүйе тез түзілді.

Бұған қоса бірегей зымыран ұшыру кешені жасалды. Кешен құрамына ұшыру жүйесі, монтаждау-сынақ корпусы, командалық пункті, ғарыштық бас бөліктің техникалық кешені, сондай-ақ "Фрегат" үдеткіш блогын жанармаймен толтыруға қызмет ететін нысан кірді.

Қайран қалдырарлығы сол, жаңа ғарыш айлағының құрылысы 2004 жылы басталып, небәрі төрт жылда аяқталды. Салыстыру үшін: Байқоңырдағы "Бәйтерек" ғарыш зымыраны кешені сонау 2005 жылдан бері салынуда.

РФ – Франция жобасы таңдай қақтыратын мұндай қарқындылыққа қалай қол жеткізді? Мұның себебі анық: сол кезде ақшасын аямай үйіп-төккен Мәскеудің қуатты қаржылық қолдауы мен батыс технологияларына еркін қолжетімділік кез келген тауды аударып тастай алар еді.

Жобаға қарапайым жұмысшыларды қоспағанда, жүздеген инженерлер, конструкторлар мен жоғары білікті мамандар тартылды. Тарихта алғаш рет Ресей дәл осы жобаның жолын ашу үшін өз заңнамасын еуропалық стандарттармен үйлестіруге барды. Кешен француздың космодромының аумағында орналасқандықтан Еуропаның иелігінде қалды.

Сол күнді аңсағаны ме, "Роскосмостың" ресми сайтында әлі күнге дейін "Куру ғарыш айлағы Байқоңырдан әлдеқайда жақсы еді" деген тұжырымды табуға болады. РФ-тің ғарыш саласындағы мемлекеттік корпорациясы "Гвиана ғарыш орталығындағы Союз" кешені өзінің сенімділігін, заманауилығын және болашақта әлі талай жылдар бойы апатсыз пайдалануға дайындығын дәлелдеді" деп мәлімдеген.

"Гвиана ғарыш орталығы – Француз Гвианасындағы (Оңтүстік Америкадағы Франция департаменті) Куру қаласының жанында орналасқан еуропалық ғарыш айлағы. Ол экваторға жақын орналасуы арқасында америкалық Канаверал мүйісінен ұшырумен салыстырғанда 15%-ға көп пайдалы жүктемені алып ұшуға мүмкіндік береді. Ал Байқоңыр ғарыш айлағынан ұшырумен салыстырғанда пайдалы жүктеме бойынша артықшылығы 40 пайызға жетеді. "Союз" ұшыру кешені Еуропалық ғарыш агенттігінің меншігі болып табылады", – деп жазылған "Роскосмос" сайтында.

Экваторлық бұл ғарыш айлағы ғарыштық аппараттарды геостационарлық, геоөтпелі, күн-синхронды және басқа да орбиталарға ұшыруға, сондай-ақ жекелеген спутниктерді де, тұтас топтарды да көк сеңгіріне қатар шығаруға мүмкіндік береді. Егер "Байқоңырдың" тарихында талай рет апат болса, франциялық кешен одан ада болыпты.

Ол солтүстік көршіге тағы бір игілік әкелді: соғыс қарсаңында, 2021 жылы Ресей, негізінен коммерциялық тапсырысы бар Куру арқасында, ұлттық рекордын орнатты: бір жылда 76 сәтті ұшырылымды жүзеге асырды.

Оның 37-сі – Байқоңырдан, 23-і – Плесецктен, сегіз-сегізден – Куру мен Восточныйдан жасалған. Осы космодромдардан "Союз" тобына жататын 62 зымырантасығыш, 9 "Протон-М", 2 "Ангара-А5" зымыраны және 3 "Рокот" ғарышқа жол тартты. Яғни, "Союздары" басым.

Алдыңғы рекорд сонау 1992 жылға тиесілі болатын. Тағы да салыстырсақ, былтырғы 2025 жылы Ресей үш ғарыш айлағынан бар болғаны 17 сәтті ғарыштық ұшырылымды іске асыра алды.

Экватормен қоштасу: Гвиана "Союздарды" қалай шығарып салды

Осыдан сұрақ туындайды: неге бәрі тамаша болса, бұл жоба доғарылды? Саладағы халықаралық ынтымақтастықтың эталон үлгісі саналған жоба неліктен бүгінде тек өткен шақта еске алынады? Ресми түсініктемені Роскосмос құрамындағы "Прогресс" кәсіпорнының бас директоры Дмитрий Баранов 2024 жылы берген еді.

"Еуропа үшін біздің зымырандарды пайдаланудың пайдасы айқын болатын. Соған қарамастан, 2022 жылы еуропалық тараптың бастамасымен, еуропалық Куру ғарыш айлағында "Союз" жобасын іске асыру бойынша Франциямен арамыздағы ынтымақтастық тоқтатылды", – деп хабарлады Баранов. Тоқтатуға Ресейдің Украинаға қарсы соғысы себепкер болған.

Ресейлік ақпарат құралдары бүгінде Курудағы "Союздар" дәуірінің түпкілікті аяқталғаны туралы ашық жазуда: ол жерде "Роскосмостың" орнын француз стартапы басты.

"Қоштасуы" да өте әсерлі болды: 2026 жылдың 23 сәуірінде "Союздарды" ұшыру кешені "бағытталған жарылыспен" жойылды. "Роскосмос" мемкорпорациясы баспасөз қызметінің бұрынғы басшысы Дмитрий Струговец жарылыс сәті түсірілген видеоны жариялады. Осылайша, стратегиялық серіктестікке нүкте қойылды.

"Еуропалық ғарыш агенттігі Француз Гвианасындағы Куру ғарыш айлағында ресейлік "Союз-СТ" зымырандарының ұшыру кешенінің 52 метрлік жылжымалы қызмет көрсету мұнарасын бағытталған жарылыс арқылы жермен-жексен етті Бұл туралы Дмитрий Струговец хабарлады. Мұнараны жарып жібергенге дейін ұшыру қондырғысындағы төрт фермалық тірек – ұшар алдында зымыранның өзі ілініп тұратын "қызғалдақ" (тюльпан) деп аталатын бөліктер алдын ала кесіліп тасталды, әрі кабель-мачталары бөлшектелді", – деп жазды германиялық Deutsche Welle.

Яғни, инфрақұрылымның ішінен тек ресейлік зымырандарды ұшыруға мүмкіндік беретін бөлігі ғана жойылды. Ал еуропалық жаңа зымырантасығышты ұшыруға жарайтын инфрақұрылымның едәуір бөлігі тым құнды деп танылды және қиратылмады. Қалған инфрақұрылым: монтаждау-сынақ кешені, теміржол құрамдары мен рельстері, сұйық оттегін сақтайтын қоймалары кіретін жүйелер, жанармай құю станциялары және басқасы француздық MaiaSpace стартапына берілді. Arianespace-тің еншілес құрылымы саналатын бұл компания бүгінде Масктікі сияқты көп реттік алғашқы еуропалық ғарыш кемесін жасауда.

Курудың еуропалық екінші өмірі

Бұған дейін мәлімделгендей, MaiaSpace компаниясы барлық күш-жігерін "Союз-СТ" ұшыру кешенін өзінің көп реттік зымырандарын ұшыруға жарайтындай етіп, қайта жабдықтауға жұмсауға шешім қабылдады. Maia зымыранын ұшыру үшін "Союз-СТ"-ға қызмет еткен инфрақұрылымның 80%-ына дейін сақтап қалу жоспарланған.

MaiaSpace өкілінің дерегінше, қолданыстағы жабдық-қондырғыларды барынша қажетке жарату компанияға ғарыш кемелерін ұшыруға тез кірісуге және жалпы инвестицияны "бірнеше ондаған миллион еуромен" ғана шектеуге мүмкіндік береді. Сондай-ақ "жобаның экономикалық өміршеңдігін қамтамасыз етіп, қоршаған ортаға әсерін азайтуға" ықпал етеді: жаңа старт алаңын салу үшін ағаштарды отау қажет болмайды.

Maia зымыранының алғашқы ұшырылымы 2027 жылға жоспарланған.

DW Ресейдің Украинаға шабуылынан кейін АҚШ пен Еуроодақ ресейлік ғарыш саласына қарсы санкциялар енгізгенін еске салды. Бұған "өкпелеген" Роскосмос Куру арқылы ұшырылымдарын тоқтатып, ресейлік мамандарды кері шақырып алды. Яғни, осы арқылы қатаң жауап берген сияқты көрінгенімен, іс жүзінде бұл – төрінен орын алған майшелпек нарығын өз еркімен тәрк еткенге ұқсады.

Оның орнына түпкілікті келген MaiaSpace компаниясы 2022 жылы, яғни Ресей-Еуропа ынтымақтастығының ыдырауымен бір мезгілде құрылған екен. Оның ұзындығы 50 метр және диаметрі 3,5 метр болатын екі сатылы Maia зымыраны бірінші сатысында – 3, ал, екінші сатысында вакуумдық нұсқадағы 1 дана "Prometheus" оттегі-метан қозғалтқыштарымен жабдықталған. Яғни, гептил сияқты улы отынмен ұшпайды, экологиялық тұрғыдан біршама таза.

Оның бір рет қана пайдаланылатын зымырантасығыш нұсқасы күн-синхронды орбитаға 1,5 тоннаға дейін, ал, көп реттік нұсқасы 500 келіге жуық жүк шығара алады. Бірнеше рет қолдануға болатын нұсқасының болуымен-ақ ол бір реттік "Союздардан" дараланады.

Келісімшарттар да көп күттірген жоқ. 2025 жылдың наурызында MaiaSpace компаниясы Exotrail компаниясымен алғашқы коммерциялық келісімшартқа отырды, ал, 2026 жылдың қаңтарында OneWeb спутниктерін ұшыру бойынша Eutelsat-пен келісім жасасты. Нәтижесінде, таяуда ғана дүниеге келген шағын стартаптың өзі салмақты тапсырыс қоржынын қалыптастырып жатыр. Роскосмос болса, санкция аясында бірнеше жыл бойы шетелдік коммерциялық тапсырыстан қағылған.

"Ретро-футуризмге" деген қазақстандық монополия

"Ресей Курудан "Союздарды" 2011 жылдың 21 қазанынан 2022 жылдың 10 ақпанына дейінгі аралықта ұшырды. Осы уақыт ішінде 101 ғарыш аппараты орбитаға шығарылды. Бұл Роскосмос пен Еуропалық ғарыш агенттігі (ESA) ынтымақтастықтың ең ірі әрі сәтті жобаларының бірі еді. Ресей бірқатар миссиялар үшін Байқоңырға қарағанда ыңғайлы Курудың артықшылықтарын пайдаланды: экваторға жақын аумақта Жердің беті жылдамырақ айналады, бұл ұшырылған зымыранға қосымша күш пен жылдамдық береді. Сондықтан зымырандар Байқоңырға қарағанда Куруде көбірек пайдалы жүктемені көтеріп ұша алады", – дейді Radio France Internationale журналисі Ксения Гулиа.

Бірақ ынтымақтастықтың мінсіз үлгісіндей болып көрінген жоба биыл тарихқа айналды. Енді Ресей "Союздарды" ұшыру бойынша іс жүзінде толықтай Қазақстанға тәуелді.

Курудағы Ресей-Франция инфрақұрылымының жойылуы Қазақстанның "Бәйтерек" жобасының маңызын арттырды. Байқоңыр мұнда монополистке айналып отыр: егер әлем немесе Ресейдің өзі "Союзды" ұшырғысы келсе, енді Байқоңырдан басқа балама қалған жоқ.

Ал Байқоңырда салынып жатқан "Бәйтерек" жобасы мұндай жағдайда қосымша емес, негізгі айлақтың рөлін ойнай бастайды. Осы аптада, 30 сәуір күні Астана уақытымен сағат 19:00-де Байқоңыр ғарыш айлағының 45-ші алаңынан орта класты "Союз-5" зымырантасығышы табысты ұшырылды. Бұл ұшу-конструкторлық сынақтар аясындағы осы жаңа буындағы ғарыш кемесінің алғашқы сынақ старты болатын.

"Союз-5" зымыранының бірінші және екінші сатылары штаттық режимде жұмыс істеді, габариттік-массалық макет есептелген суборбиталық траекторияға шығарылып, кейін Тынық мұхиты акваториясындағы кеме қатынасы мен авиация үшін алдын ала жабылған ауданға құлады.

"Бүгін ерекше ұшырылым болды! Бұл әлемдегі ең қуатты сұйықтық зымыран қозғалтқышы бар жаңа ресейлік "Союз-5" зымыранының алғашқы старты. Оның ерекшелінінің бірі – пайдалы жүктемені жер маңындағы орбитаға жоғары дәлдікпен шығарады! Зымыран 17 тоннаға дейін жүк көтере алады. Соның арқасында жүкті ғарышқа жеткізу құнын біршама арзандатады", – деді "Роскосмос" мемкорпорациясының бас директоры Дмитрий Баканов.

Алайда сарапшылар бір реттік зымыран көп рет, қайта-қайта пайдаланылатын ғарыш кемелерінен арзан бағаны бәрібір ұсына алмайтынын ескертті.

Қазіргі заманауи зымырандардың сатылары құсбегі қолға үйретіп, баулыған сұңқар сияқты белгіленген жерге қайтып оралады. Ал, "Союздардың" сатылары зымыран ұшырылғаннан кейін жерге құлап, әлемді, соның ішінде Қазақстан аумағын ластайды. Мұндай жағдайда ресейлік эксперттер бір реттік тасымалдаушының "шығару дәлдігімен" мақтанудың өзі әбестік екенін ескертеді.

Мұндай зымырантасығышты дамыту алғашқы автомобильдер дәуірінде күйменің жаңа түрін жасауға тырысумен тең: ол әдемі, сенімді көрінуі мүмкін. Бірақ аттылы арба бәрібір "темір тұлпарды" қуып жете алмайды.

Роскосмостың басшысы "Союз-5" зымыранының қазақстандық "Бәйтерек" жобасы үшін арнайы жасалғанына екпін түсіріп, оны "ғарышты игерудегі жаңа қадамымыз" деп жариялады. Мәселе басқада: модернизациялаған "Одақ" алдағы жылдары әлемдік сұрапыл бәсекеге қаншалықты төтеп бере алады?