Еңбек заңнамасына енгізілгелі отырған өзгеріс әзірге қоғам талқысында тұр.
Қазір "екі қолға бір күрек ұстаған" азаматтар жыл сайын берілетін еңбек демалысынан хабардар. Енді одан бөлек, елімізде білім демалысы да енгізілуі мүмкін, деп хабарлайды inbusiness.kz сайты.
Атына қарап тек студенттерге қатысты деп ойлауыңыз мүмкін, дегенмен қанша жылдық тәжірибесі болса да, білімін одан әрі дамытқысы келетін адамдарға осы мүмкіндік берілмек. Ал оған жұмыс берушілер қалай қарайды, тәртібі қалай болмақ?
Сонымен, Еңбек заңнамасына енгізілгелі отырған өзгеріс әзірге қоғам талқысында тұр. Түзетулерді Парламент Сенаты қарап жатыр. Егер өзгеріс ене қабылдана қалса, азаматтар жұмыс орны мен жалақысын жоғалтпай-ақ жарты жылға білім алу үшін демалыс сұрай алады. Бірақ осы бастан бастама жұмыс берушілерге ұнай қоймайтындай көрініп жатыр.
Әуелі түзетулердің мәтінін қарайық, жаңа нормаға сәйкес, қызметкерлер ғылыми зерттеу жүргізу, диссертация жазу, оны қорғау, кәсіби даярлықтан өту, әскери резерв бағдарламаларын аяқтау үшін ұзақмерзімді демалыс ала алады. Басты ерекшелік, табыс кепілдігінің заңмен бекітілуі. Қызметкер білім аламын деп кетсе де, жұмыс орнын ешкім тартып алмайды, орташа жалақысы да түсе береді.
Иә, бұл қарапайым азаматтарға керемет мүмкіндік болар, білімін жетілдіреді, адам капиталының құны артады, бірақ жұмыс беріп отырған мекеме бірнеше қиындыққа тап болады. Біріншіден, қызметкер жарты жылға кетсе, оған тиесілі жұмыс атқарылмай қалады немесе басқа қызметкерге артық жүк болады. Екіншіден, оқуда жүрген адамның жалақысын үзбей төлеп отыруға мәжбүр. Үшіншіден, өзгерістер еңбек қатынастарында белгілі бір теңгерімсіздік туғызуы мүмкін. Ұжымда қарсылық тууы немесе басшылық келесі бір адамды жұмысқа аларда алдағы уақытта осылай оқуға кетіп қалмасына ауызша болса да кепілдік сұрауы мүмкін. Яғни, еңбек нарығына кері әсері бар.
Төртіншіден, құлағымыз үйренгендей заңды өз мүддесіне пайдаланушылар шығуы мүмкін. Формальды түрде білім демалысын алушылар көбейсе де таңғалмаймыз. Сондықтан бақылау мен реттеу механизмдері қалай іске асады, бұл да үлкен мәселе болмақ. Есімізде болса, "Болашақ" бағдарламасына қатысты норма да осыған ұқсайтын. Қызметкердің жұмыс орны сақталатын, бірақ жалақысын түсіріп отыра ма, жоқ па – жұмыс берушінің өзі шешетін. Еңбек өнімділігін сақтау үшін кейде оқуға кетпек адамды жұмысынан босату үрдістері содан басталған еді.
Бұған қатысты сарапшылардың пікірі әртүрлі сарында. Заңгер Марғұлан Ермағамбетұлының айтуынша, Қазақстанда мамандардың кәсіби дамуы үшін бірқатар жүйелі мүмкіндіктер бар. Жаңа норма да сол мүмкіндіктердің жалғасы.
"Болашақ" бағдарламасы арқылы қаншама жастар кәсіби тұрғыдан шыңдалды, білім алды. Жұмыс істеп жүріп "Болашақ" бағдарламасымен шетелдерден тағылымдамадан өткен, өтіп жүрген мамандардың жалақысы сақталмаса да, жұмыс орны сақталып тұрады. Бір жағынан оларға мемлекет шәкіртақы төлейді. Сондай-ақ "Мемлекеттік тапсырыс аясында" деген түсінік бар. Мемлекеттік басқару академиясында екі жылға дейін білім алатын мамандардың да жұмыс орны, жалақысы сақталады. Ал жаңа норма сұрыпталып, нарыққа негізделіп жасалған бастама деп есептеймін. Мамандар нарық заманында кәсіби дамуы керек. Цифрлық дәуірде ең алдымен квазимемлекеттік ұйымдардың мамандары шетелдерде білім жетілдіруі немесе тәжірибеден өтуі қажет", – дейді сарапшы.
Біздің пайымдауымызша, түзетулер қабылданған жағдайда жұмыс берушілер мен қызметкерлер бұл мүмкіндікті жағдайына қарай пайдаланатын іспетті. Яғни, қаржылық жағынан шамасы мол ірі компаниялар үшін бұл мәселе туындамайды, ал орта немесе кіші компаниялар одан бас тартып, қажет жағдайда қызметкермен келісімді бұзуы да мүмкін.
Кей сарапшылар өзгеріс енгізіле қалған жағдайда қызметкерін білім демалысына жіберген мекемелерге мемлекет жеңілдіктер жасауы керегін айтады. Ол салықтық жеңілдік немесе субсидия, оқыту шығынын өтеу бола ма, айырмасы жоқ. Тек "жұмыс берушілердің де құқы тапталмаған абзал" деген көзқарас.
Түзетулердің қандай сипатта қабылданатынын әзірге тап басып айту қиын. Десек те, "таяқтың екі ұшы бар" дегендей, теңгерімді сақтайтын тетік керек болып тұрғандай.
