2022 жылдан бері субсидияланатын жалдамалы пәтерден жалпы саны 31 771 отбасы мерзімінен бұрын айрылыпты.

Таяуда әкімдік қызметкерлері үй-үйді аралап, есік қаға бастайды. Бұған оларды жаңа қабылданған қағидалар мәжбүр етті. Қазақстанда азаматтардың әлеуметтік осал санаттары үшін тұрғын үй жалдау субсидияларын ұсыну бағдарламасының ережелері өзгерді.

Енді көмек алушыларды бақылау жаппай сипатқа ие болады, ал, кез келген бұзушылық бағдарламадан өмір бойға шеттетуге әкеп соғады, деп хабарлайды Krisha.kz.

2026 жылғы шілденің ортасынан бастап мемлекет жалдау құнын ішінара өтейтін жалдамалы тұрғын үйлерді бақылаудың жаңа ережелері күшіне енеді. Мемлекет бұрынғысынша жалдау ақысының жартысын бюджеттен төлеп береді, алайда енді көмек алушыларды бақылау күшейтіледі. Жаңа ережелер әкімдіктер мен Отбасы банкі арасындағы мәліметтер алмасуды жеделдетіп, бұзушылықтар мен жалған схемаларды анықтауға көмектесуге тиіс.

Басты жаңалық – әкімдік қызметкерлері жалдамалы пәтерлерді тоқсанына кемінде 1 рет тексеруге ресми түрде құқық алды. Тексерушілер мына жайттарды анықтау үшін үй-үйді аралайды:

• пәтерде дәл субсидия берілген адам тұрып жатыр ма?

• тұрғын үйде бөгде адамдар қоса тұра ма?

• пәтер қайтадан қосалқы жалдауға (субарендаға) бермеген бе?

Осылайша, 12 шілдеден бастап әкімдіктер мемлекеттік қолдау алушылардың мемлекет жалдау ақысының бір бөлігін төлеп отырған пәтерлерде шынымен тұрып жатқанын-жатпағанын тексере бастайды, деп мәлім етті "31 арна".

Егер пәтерден бөгде адамдар табылса, жалға алушының жөнсіздікті түзетуге тек үш-ақ күні болады. Яғни, оларды қуып шығуға тиіс. Қайталап бұзған немесе талаптарды елемеген жағдайда төлемдер біржолата тоқтатылады. Бағдарламаға қатысуды қайта қалпына келтіру мүмкін болмайды: тыйым мәңгілік болатын көрінеді.

ҚР Өнеркәсіп және құрылыс министрлігінің бас сарапшысы Дәубек Керімбаев түсіндіргендей, мониторинг бағдарлама ережелерінде бұрыннан қарастырылған.

"Бұл біздің оператор, Отбасы банкі және әкімдіктер арасындағы өзара қарым-қатынас тетігі. Әкімдіктердің мониторинг жасау құқығы бар. Ережеге сәйкес, олар баспана жалдап, субсидия алып жатқан тұлғалардың тұрып жатқан-жатпағанын бақылайды, тексереді. Мұндай шаралар жалған схемалар мен мүмкіндікті теріс пайдаланушылықтардың алдын алу үшін қажет", – деп мәлімдеді министрліктің бас сарапшысы Дәубек Керімбаев.

Ведомство бұл өзгерістер жарты бағасы субсидияланатын арендалық баспананы алып, артынша нарықтық толық құнына жалға беру, туыс-туғанына тапсыру, немесе ара-тұра пайдалану және басқа да бұзушылық жағдайларын әшкерелеп, тосқауыл қоюға көмектеседі деп санайды.

Алайда, жаңа шаралар қоғам белсенділері мен құқық қорғаушылардың алаңдаушылығын тудырды. Олар бұл тексерістер қиын жағдайда қалған адамдардың жеке өмірін шамадан тыс бақылауға соқтыруы мүмкін деп есептейді.

Қоғам қайраткері Гүлнар Омарова көптеген отбасылардың күрделі қаржылық жағдайда екенін және аман қалу, баспана ақысын төлеу, табыс табу мен үнемдеудің әртүрлі стандартты емес тәсілдерін іздеуге мәжбүр екенін қаперге салды. Салдарынан, кейбірі отбасылық бюджеттің жыртығын жамау үшін өзі тұрып жатқан жалдамалы пәтердің бір бөлмесін өзгеге жалға беріп, табыс табуға тырысуы ықтимал.

"Қазақстан халқы билікті сайлайды, демек мемлекет те өз халқына сенуі керек. Балалар үйінің түлектері, мысалы, бірігіп, бір пәтерді жалдауға тырысуы ғажап емес. Немесе өзіне берілген үйді қаражат жетіспегендіктен қосалқы жалдауға беретін де шығар", – деді ол.

Заңгерлер әкімдіктердің қызметкерлері тексерулер кезінде заң мен тәртіптің шекарасын қатаң сақтауы керектігін ескертті. Соттың санкциясы болмаса бірде бір адам, тіпті құзырлы орган өкілі ешкімнің баспанасына баса-көктей кіре алмайды, дейді заңгерлер.

Олар шенеуніктердің де пәтерлерге келісімсіз, күштеп кіруге құқығы жоқ екенін баса айтты. Ережеде пәтерлерді тінту немесе тексеру туралы емес, тек мониторинг туралы жазылған. Бірақ егер жалға алушы субсидияланатын пәтерге әкімдік өкілін кіргізбей қойса, бұл онымен келісімшартты бұзуға соқтыруы мүмкін.

Заңгер Сергей Уткиннің пікірінше, бұзушылықтармен рейдтер көмегімен емес, бақылаудың ашық тетіктері арқылы күресу қажет.

"Егер адам шынымен заң бұзып, яғни, басқа біреулерді тұрғызып қойса, оны көршілері ақырындап байқап, тексеріп, мемлекетке белгі бере алар еді. Шенділердің тұрғындардан пікір жинағаны, сауалнама жасағаны дұрыс", – деп атап өтті заңгер.

Ал, "Қазақстанның Еңбек Ері", "Родина" агрофирмасы" ЖШС бас директоры және құрылтайшысы Иван Сауэр көптеген ауылдарда баспана тегін берілетінін еске салды.

"Адам ауылдан баспана алды делік. Бірақ ол өз ғұмырын толығымен ауылмен байланыстырғысы келмейді. Мұнда тұрған қандай проблема бар? Біраз уақыт ауылда тұр. Ақша тап, жұмыс істе, жинақ жина. Мен жеткілікті қаржы жинап, Астанадан балаларына пәтер сатып алған көптеген адамдарды білемін. Кейін қартайғанда, зейнетке шыққанда сол баласының қолына көше алады", – дейді Сауэр.

Жалпы, "құтырқы" тірліктері үшін мемлекет 50 пайызын бюджеттен төлейтін баспаналардан айрылғандар аз емес көрінеді. Тіпті олардың саны сол баспанада аяғына дейін қала алғандардан бірнеше есе көп. Мұны "Отбасы банкінің" ресми статистикасы растайды.

Жалға берілетін тұрғын үйді субсидиялау бағдарламасының бүкіл кезеңде тағайындалған төлемдер және мерзімінен бұрын бұзылған шарттар туралы мәліметті назарыңызға ұсынамыз:

Жетімдер санаты бойынша: 2022–2026 жылдар аралығында 105 адамға төлем тағайындалған. Осы кезеңде тағы 402 адаммен арадағы шарт мерзімінен бұрын бұзылған.

І және ІІ топтағы мүгедектер бойынша жалпы саны 902 адам бұл бағдарламаның игілігін толыққанды пайдаланды. Мерзімінен бұрын бұзылған шарттар саны – 2 459.

Мүмкіндігі шектеулі балаға күтім жасайтын адамдар санаты бойынша – 730. Мерзімінен бұрын бұзылған шарттар саны – 2 210.

Көп балалы отбасылар бойынша – 9 092. Мерзімінен бұрын бұзылған шарттар саны – 26 700.

Қорытындысында, 2022–2026 жылдары жалпы көлемі 10 829 адамға субсидия толыққанды берілді. Мерзімінен бұрын бұзылған шарттардың жалпы саны – 31 771.

2026 жылғы 19 мамырдағы жағдай бойынша бағдарлама есебі:

Жетімдер санаты бойынша жалпы 287 өтінім түскен. Оның ішінде 123 өтінім мақұлданды. Бірақ мақұлдау – алу деген сөз емес. Мақұлданған өтінімдердің 3-еуі бойынша шартты тіркеу жүргізілуде. Әзірге аренда ақысын субсидиялауға тағайындалған төлемдер саны – 40. Мерзімінен бұрын бұзылған шарттар саны – 3.

І және ІІ топтағы мүгедектерден 1 411 өтінім түсіпті. Мақұлданған өтінімдер саны – 669. Тіркеудегі жалдау шарттары – 36. Тағайындалған төлемдер – 317. Мерзімінен бұрын бұзылғаны – 18.

Мүмкіндігі шектеулі балаға күтім жасайтын адамдар 1516 өтінім берген. Жалпы 606 өтінімі мақұлданды. Тіркеу кезеңіндегі жалдау шарттарының саны – 25. Жалдамалы пәтеріне кіріп, қоныс тойын тойлаған отбасылар саны – 272. Бұрын бұзылған шарттар – 13.

Көп балалы отбасылардың 15 197-сі осы бағдарламаға қызығып отыр. Жалпы 6 027 өтінім мақұлданыпты. Тіркеудегі жалдау шарттары – 274. Тағайындалып қойылған төлемдер саны – 3 270. Мерзімінен бұрын бұзылған шарттар – 190.

Жалпы нәтиже бойынша барлық санаттардан биыл 18 411 өтінім түскен. Оның ішінен 7 425 өтінім ғана мақұлданған. Тіркеуде жатқан жалдау шарттарының саны – 338. Пәтер жалдауға оның құнының 50 пайызы көлемінде субсидияны ала алғандар – 3 899. Қазіргі кезде түрлі бұзушылықтарға байланысты 224 отбасымен арадағы келісімшарттар мерзімінен бұрын бұзылып та тасталыпты.

Қазіргі уақытта мемлекет көпбалалы отбасыларға, жетім балаларға, І және ІІ топтағы мүгедектігі бар адамдарға, сондай-ақ мүгедектігі бар балаларды тәрбиелеп отырған отбасыларға жалдау ақысының жартысын төлеп береді. Баспана алудың басты шарттарының бірі – табыс деңгейі, ол отбасының әрбір мүшесіне шаққанда бір күнелту минимумынан аспауға тиіс. Қазір бұл 50 851 теңгені құрайды.

"Мысалы, егер отбасында бес адам болса, олардың жалпы айлық табысы 254,2 мың теңгеден жоғары болмауы керек. Барлық мәліметтер мемлекеттік базалар арқылы автоматты түрде тексеріледі", – делінген ережеде.

Көптеген отбасылар үшін бұл субсидия баспана жалдаудың және далада қалмаудың жалғыз мүмкіндігі болып қала береді. Алайда ол пәтерді жақын туыстардан және бұрынғы жұбайынан жалдауға тыйым салынады. Бірақ енді "қулыққа басып", ағасынан немесе енесінен (қайын енесінен) пәтер жалдауға тырысқандар үшін жаза да дәл сондай қатаң болады. Онда жаңа өтінім беру құқығынсыз субсидиялар дереу тоқтатылады.

Қазіргі уақытта барлық процестер "Отбасы банкі" арқылы толықтай цифрландырылған. Жаңартылған ережелер 2026 жылдың 12 шілдесінен бастап күшіне енеді. Осы уақытқа қарай деректер базасы синхрондалады, ал әкімдіктердің мобильді топтары өздерінің алғашқы айналымдарын бастайды.

Жалға берілетін тұрғын үйді субсидиялау бағдарламасының жалпы талаптары келесідей:

• өтінім беруші Қазақстан Республикасының азаматы болуға тиіс;

• отбасының соңғы 6 айдағы жиынтық табысы отбасының әрбір мүшесіне шаққанда ең төменгі күнкөріс деңгейінің 1 еселенген мөлшерінен аспауға тиіс;

• тұрғын үйге мұқтаж жан ретінде есепке қойылғанын растау;

• санаттары бойынша "Тұрғын үй қатынастары туралы" заңына сәйкес, тұрғын үйге мұқтаж мәртебесін растау

Төлемдерді алу үшін отбасының табысы қандай болуға тиіс?

Отбасының (жеке тұратын азаматтың) соңғы 6 айдағы жиынтық табысы отбасының әрбір мүшесіне шаққанда тиісті қаржы жылына арналған республикалық бюджет туралы заңмен бекітілген ең төменгі күнкөріс деңгейінің 1 еселенген мөлшерінен аспауы тиіс.

2026 жылдың 1 қаңтарынан ең төменгі күнкөріс деңгейі 50 851 теңгеге тең. Мысалы, отбасында 5 адам – екі ата-ана және үш бала. Олардың бір айдағы жалпы табысы 254 255 теңгеден аспауы тиіс

Табыс ретінде не есепке алынады?

• Жалақылар;

• Жеке кәсіпкер ретіндегі кірістері;

• Ақылы, өтеулі қызмет көрсету келісімшарты бойынша табыс.

Жалға берілетін тұрғын үйдің құны:

Өтініш беруші жеке тұрғын үй қорынан жалға алып отырған баспананың 1 ш.м. жалдау ақысы АЕК-тің жылдық деңгейінің облыстар мен республикалық маңызы бар қалалар мен астананың коэффициенттері негізінде есептеледі.

Аймақтар бойынша коэффициенттер мен 1 шаршы метр бағасы:

• Астана қаласында коэффициент – 1,11, ал, шаршы метр бағасы – 3 896 теңге.

• Алматы қаласында – 1,11 және 3 896;

• Шымкентте – 1,43 және 3 024;

• Ақмола облысында – 1,75 және 2 471;

• Ақтөбе облысында – 1,75 және 2 471;

• Алматы облысында – 1,61 және 2 686;

• Атырау облысында – 1,41 және 3 067;

• Шығыс Қазақстан облысында – 1,78 және 2 430;

• Жамбыл облысында – 2,24 және 1 931;

• Батыс Қазақстан облысында – 1,72 және 2 515;

• Қарағанды облысында – 1,52 және 2 845;

• Қостанай облысында – 1,75 және 2 471;

• Қызылорда облысында – 2,14 және 2 021 теңге.

Жалға берілетін тұрғын үйдің отбасының құрамына қарай төлем жасауға рұқсат етілген жалпы алаңдары:

• саны 1-ден 3-ке дейінгі отбасы мүшелері үшін 40 шаршы метрден артық емес;

• саны 4-тен 5-ке дейінгі отбасы мүшелері үшін 60 ш. м. артық емес;

• саны 6 және одан көп отбасы мүшелері үшін 80 ш.м. артық емес.

Егер тұрғын үй үлкен болса, онда айырмашылықты жалға алушы өзі төлейді. Мысалы, Алматы тұрғындары үшін арендалық пәтердің 1 шаршы метрінің құны 3 896 теңге деңгейінде анықталды. Тиісінше, үш адамнан тұратын отбасы құны 155 840 теңге болатын жалға берілетін тұрғын үй таба алады.

Мысал: 5 адамнан тұратын отбасы Алматы қаласында ауданы 60 ш.м. пәтерді 200 000теңгеге жалға алғысы келеді. Бұл жағдайда субсидиялар тұрғын үйдің нақты ауданы 60 шаршы метрден есептеледі. 200 000 теңге / 2 = 100 000 теңге пәтер үшін төленетін субсидия мөлшері. 200 000 – 100 000 = 100 000 теңгені жалға алушының өзі төлейтін болады.